Woord En Daad

Derks Roelfs Mansholt (1842-1921), de pater familias en inspirator van een aantal vooraanstaande figuren uit de landbouwwereld, onder wie de voormalige Europese landbouwcommissaris dr. S.L. Mansholt, is enerzijds de rationele, individualistische agrarische ondernemer, anderzijds de radicale maatschappijhervormer met uitgesproken links opvattingen die de socialistische leider F. Domela Nieuwenhuis in Groningen introduceerde en zelf voorzitter van de Nederlandse Bond voor Landnationalisatie werd. Deze 'gespletenheid' heeft ertoe geleid dat hij zowel in de socialistische arbeidersbeweging als in eigen boerenkring met achterdocht werd bekeken, waardoor hij altijd een wat geïsoleerde figuur is gebleven. In Woord en daad staat de ontwikkeling van Mansholts politiek-sociale denkbeelden voorop. Begonnen als een verlicht radicaal, helde deze adept en vriend van Multatuli over naar Marx, zag in navolging van de landhervormers Henry George en Michael Flurscheim de oplossing van de sociale kwestie in de opheffing van het particulier grondbezit en eindigde onder invloed van de aanhoudende grote agrarische crisis als protectionist. Zijn protectionisme omvatte veel meer dan een beschermende overheidspolitiek en was doortrokken van agrarisch fundamentalistische opvattingen, waardoor de toch al roze scheidslijn tussen de maatschappijhervormer en de Groninger herenboer cq. Landbouwvoorman kwam te vervallen. Het onderzoek naar mansholts zoektocht en tevens naar de eigenzinnige manier waarop hij vanuit het noorden zijn strijdbare boodschap aan de man probeerde te brengen, maakt duidelijk dat deze pionier slechts gedeeltelijk past in het profiel van de vroegsocialistische (arbeiders)beweging.